فقه ) « 1 » بدين جهت است كه ايشان در اين عبارت تنها در مقام بيان اين نكته است كه واژهء فقه در ابتدا عام بود و شامل هر علمى مىشد ولى پس از آن به علم شريعت اختصاص يافت ؛ ( كلّ علم لشيءٍ فهو فقه ، ثمّ اختصّ ذلك بعلم الشريعة ) نه اينكه در مقام بيان معناى دقيق فقه و تفاوت آن با علم بوده باشد . شاهد اين مدّعا جملهء سوم عبارت اوست كه مىگويد : « و أفهمتك الشىء : بيّنته لك » يعنى « افهام » را به « تبيين » معنا مىكند و روشن است كه تبيين يك مسأله ، بيش از مطلق تعليم آن است . ثانياً ، كتب لغت ديگرى نيز وجود دارد كه در تفسير واژهء فقه تصريح مىكند « فقه » به معناى مطلق آگاهى و درك نيست بلكه با نوعى استنتاج ، تعمّق ، تأمّل و شكافتن كلام همراه است : الف ) راغب كه به تعبير بعضى از صاحب نظران ، لغوى تيزچنگى در يافتن معناى اصلى و دقيق است ، مىگويد : « فقه آن است كه انسان با استنتاج از معلومات و قضاياى بالفعل و موجود ، به مجهولى دست يابد » . « 2 » ب ) أبو هلال عسكرى ( م 395 ) در الفروق اللغويه مىنويسد : « فقه آن است كه انسان با دقت و تأمّل ، پى به مقتضاى كلام ببرد ، لذا به كسى كه مخاطب شما واقع شده مىگويى : « تفقّهْ ما أقوله » يعنى در آنچه مىگويم تأمّل كن تا بر آن واقف شوى » . « 3 » ج ) ابن اثير مىنويسد : « فقه در اصل به معناى فهم است و از شكافتن و گشودن مشتق شده است » . « 4 » د ) هروى ( م 401 ) مىگويد : « معناى حقيقى فقه شكافتن و گشودن است و فقيه كسى است كه كلام را مىشكافد » . « 5 » گويا بر اساس همين عبارات است كه أبو إسحاق مروزى ( م 340 ) فقه را به « فهم الشىء الدقيق » تعريف كرده است « 6 » و با توضيحى كه در ارتباط با معناى لغوى « فهم » گذشت روشن مىشود كه اشكال « زركشى » كه گفته است : « مختار مروزى با سخن ارباب لغت كه فقه را به مطلق فهم معنا كرده‌اند مردود است » ، « 7 » وارد نيست . و نيز بر همين اساس است كه بعضى از محقّقان لغوى معاصر تصريح مىكنند كه ريشهء اصلى در اين مادّه ، فهم با دقت و تأمّل است ؛ ( إنّ الأصل الواحد في المادّة هو فهم على دقّةٍ و تأمّل ) . « 8 » گرچه انسب اين بود كه به جاى واژهء فهم ، واژگانى چون ادراك يا علم را به كار مىبرد ؛ زيرا - همچنان كه گذشت - مادّهء « فهم » خود ، نوعى دقّت و تأمّل را در بر دارد و اين نكته‌اى است كه خود ايشان در مادّهء « فهم » به آن اشاره يا تصريح كرده است . « 9 »

--> ( 1 ) . مقاييس اللغه ، مادّهء « فقه » . ( 2 ) . الفقه هو التوصل إلى علمٍ غائبٍ بعلمٍ شاهدٍ . ( مفردات راغب ، مادّهء فقه ) . ( 3 ) . الفروق اللغويه ، الفرق بين العلم و الفقه ، ص 412 . ( 4 ) . النهايه ، مادّهء « فقه » . ( 5 ) . الغريبين ، ج 2 ، ص 126 ( مطابق نقل موسوعة الفقه الاسلامى طبقاً لمذهب اهل البيت ، ج 1 ، ص 18 ) . ( 6 ) . ر . ك : المنثور فى القواعد ، ج 1 ، ص 1 . ( 7 ) . همان مدرك . ( 8 ) . التحقيق فى كلمات القرآن الكريم ، مادّهء « فقه » . ( 9 ) . همان مدرك ، مادّهء « فهم » .